Een leuk verschijnsel in de psychologie is Pareidolie, een illusie waarbij iemand in een willekeurige waarneming herkenbare dingen meent te zien of te horen. De naam is afkomstig van het Griekse para (naast) en eidolon (beeld). Het, waarschijnlijk, oudste voorbeeld is het “manneken in/op de maan” dat in de laatste decennia een update kreeg met het gezicht op Mars. Ook de mondegreens of “mamma appelsapliedjes”, Nederlandse zinnen horen in Engelse songs, is een mooi voorbeeld.
Marsfoto PIA01141 (Viking 1, 1976)
De reden voor het verschijnsel ligt er waarschijnlijk in dat de hersenen behoefte hebben om verbanden tussen gegevens te leggen, ook als deze er eigenlijk niet zijn. Pareidolie ontstaat dus uit fout-positieven van de menselijke patroonherkenning.
Je kunt er ook leuke spelletjes van maken met de kinderen, zoals dieren herkennen in de wolken.
Bekende auditieve pareidolie zijn stemmen of geluiden die men meent te horen in het geruis van radiostoring. In de jaren zestig en zeventig werd daar opzettelijk op ingespeeld door, al dan niet, boodschappen te verbergen in het achterwaarts afspelen van grammofoonplaten. Een pak samenzweringstheorieën waren geboren, die door bijkomende pareidolieën werden versterkt.
Johan Braeckman beschreef het verschijnsel in een interessante analyse. De aanleiding was de theorie van een kunstkenner dat er in het meesterwerk van Van Eyck, Het Lam Gods, een vorm van een schapenkop verborgen zit. Maar dat slaat volgens de filosoof nergens op, de “believers” zijn volgens hem slachtoffer van pareidolie: een veelvoorkomende soort illusie, waarbij men onduidelijke gegevens op een betekenisvolle, maar volstrekt foute, wijze interpreteert. Zoals mensen die in verbrande toast het gezicht van Jezus zien.
Verkeerdelijk een schapenkop in het Lam Gods detecteren is geen ramp, maar onze kwetsbaarheid voor pareidolie geeft ook aanleiding tot het ontstaan van complottheorieën, bijgeloof, mirakelverhalen en andere luchtkastelen en hersenspinsels.
Dat Hitler er in slaagde om miljoenen mensen te laten geloven dat de joden een bedreiging vormden voor Duitsland, is een ander voorbeeld van pareidolie in de overtreffende trap.
Het verschijnsel Pareidolie kun je perfect toepassen in onze samenleving die vergeven is van “post-truth” en “fake-news”. Mensen hebben immers de neiging om patronen te zien waar er geen zijn en hersenspinsels te geloven omdat ze dat willen geloven.
Zo kon de onnavolgbare “Ideale Wereld” de mensen overtuigen dat Donald Trump naar Ninove kwam, meer nog de president bleek zwart te zijn en niet oranje. De inwoners kregen dit te horen van de reporter Luc Haekens, zagen een limousine en bodyguards. Voor verschillende onder hen was dit voldoende om overtuigd te worden, ondanks de zwarte huidskleur en het feit dat de president perfect Nederlands sprak.
Als mensen niet alle feiten kennen of herinneren, zijn ze geneigd om de ontbrekende linken te laten aanpraten en zich te confirmeren onder sociale druk. In deze tijden van epidemieën en oorlog dfdsf
In zijn boek Iedereen Racist verwijst Alain Van Hiel, professor sociale psychologie, naar een bekende politicologische studie van Philip Converse , die de politieke kennis van de gemiddelde Amerikaan, Joe Sixpack, onderzocht. 20 procent van de mensen die gingen stemmen wisten niets over politiek, ze wisten bijvoorbeeld niet wat links en rechts of conservatief en progressief betekende of konden presidentskandidaten uit elkaar houden.
Als je deze mensen overvraagt verzinnen ze vaak ter plaatse een mening, een zogenaamde pseudo-houding om een goed figuur te slaan bij de interviewer.
Ook bij ons is een belangrijk segment van de bevolking zeer slecht geïnformeerd over het lokale, nationale en internationale politieke bestel.
Sommige politieke partijen willen dit probleem “oplossen” door de opkomstplicht af te schaffen. Dit is het probleem onder de mat schuiven, want de vele zieken in ons land ga je ook niet genezen door de ziekenhuizen af te schaffen.
Enige tijd geleden pakte de New York Times uit met een onderzoek over geopolitieke kennis bij haar landgenoten. Hieruit bleek dat personen die Noord-Korea op een landkaart konden aanduiden, waren meer geneigd om te kiezen voor een diplomatieke oplossing in dit sluimerende conflict. Meer kennis van zaken zorgt voor meer nuance.
In deze tijden van epidemieën en oorlog is gedegen maatschappelijke en politieke vorming in het onderwijs meer dan ooit nodig.
Jan Van Hee 